Rękojmia przy zakupie od osoby prywatnej i między firmami

Kogo dotyczy rękojmia z Kodeksu cywilnego

Zakupy konsumenta u przedsiębiorcy, na przykład w sklepie stacjonarnym lub internetowym, reguluje ustawa o prawach konsumenta, która ma własne zasady odpowiedzialności za towar niezgodny z umową. Ten tekst ich nie omawia.

Przepisy o rękojmi z Kodeksu cywilnego mają znaczenie przede wszystkim przy:

• sprzedaży między osobami prywatnymi (rzecz z ogłoszenia, samochód od sąsiada, meble od znajomego),
• sprzedaży między przedsiębiorcami,
• sprzedaży, w której osoba prywatna sprzedaje rzecz firmie.

Kilka przepisów KC o rękojmi zawiera osobne reguły dla kupującego konsumenta. Przy zakupie od osoby prywatnej się ich nie stosuje: według art. 22¹ KC konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej z przedsiębiorcą, a sprzedawca prywatny przedsiębiorcą nie jest.

Co jest wadą rzeczy sprzedanej

Art. 556¹ § 1 KC definiuje wadę jako niezgodność rzeczy z umową. Rzecz jest niezgodna z umową w szczególności wtedy, gdy:

1. nie ma właściwości, które rzecz tego rodzaju powinna mieć ze względu na cel oznaczony w umowie albo wynikający z okoliczności lub przeznaczenia,
2. nie ma właściwości, o których sprzedawca zapewnił kupującego, także przez pokazanie próbki lub wzoru,
3. nie nadaje się do celu, o którym kupujący poinformował sprzedawcę przy zawarciu umowy, a sprzedawca nie zgłosił co do tego zastrzeżenia,
4. została wydana w stanie niezupełnym.

Wadą jest też nieprawidłowe zamontowanie i uruchomienie rzeczy, jeżeli zrobił to sprzedawca albo kupujący według instrukcji sprzedawcy (art. 556¹ § 3 KC).

Obok wad fizycznych kodeks wyróżnia wady prawne. Według art. 556³ KC rzecz ma wadę prawną, gdy jest własnością osoby trzeciej, jest obciążona prawem osoby trzeciej albo ograniczenie w korzystaniu z niej wynika z decyzji lub orzeczenia organu. Wszystkie pozostałe wady są fizyczne.

Sprzedawca odpowiada za wady fizyczne, które istniały w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego albo wynikły z przyczyny tkwiącej wtedy w rzeczy (art. 559 KC). Zasadą jest, że niebezpieczeństwo przechodzi z chwilą wydania rzeczy (art. 548 § 1 KC). Uszkodzenie, które powstało dopiero później z innej przyczyny, nie jest objęte rękojmią.

To kupujący musi wykazać, że wada istniała albo miała przyczynę w chwili wydania, bo ciężar dowodu spoczywa na tym, kto z faktu wywodzi skutki prawne (art. 6 KC). Domniemanie z art. 556² KC, które ułatwia ten dowód, dotyczy tylko kupującego konsumenta.

Kiedy sprzedawca nie odpowiada za wadę

Sprzedawca jest zwolniony z rękojmi, jeżeli kupujący wiedział o wadzie w chwili zawarcia umowy (art. 557 § 1 KC). Wada, którą sprzedawca pokazał lub opisał przed zakupem, nie daje więc później podstawy do reklamacji.

Strony mogą też rękojmię rozszerzyć, ograniczyć albo całkowicie wyłączyć (art. 558 § 1 KC). Gdy kupującym jest konsument, ograniczenie lub wyłączenie dopuszczają tylko przepisy szczególne, ale przy sprzedaży między osobami prywatnymi i między firmami taka klauzula co do zasady działa. Ma jednak granicę: wyłączenie albo ograniczenie rękojmi jest bezskuteczne, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę (art. 558 § 2 KC).

Przykład: w umowie sprzedaży używanej pralki strony wpisały, że rękojmia jest wyłączona. Po miesiącu pralka przestaje wirować. Jeżeli sprzedający nie wiedział o usterce, klauzula chroni go przed roszczeniami. Jeżeli wiedział, że pralka była już kilka razy naprawiana z tego powodu, i ukrył to, klauzula nie zadziała.

Jakie uprawnienia ma kupujący

Kupujący wybiera jedno z uprawnień, ale kodeks daje sprzedawcy pewne pierwszeństwo do naprawienia sprawy.

Naprawa albo wymiana. Kupujący może żądać wymiany rzeczy na wolną od wad albo usunięcia wady (art. 561 § 1 KC). Sprzedawca powinien to zrobić w rozsądnym czasie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego. Może odmówić, gdy wybrany sposób jest niemożliwy albo w porównaniu z drugim sposobem wymagałby nadmiernych kosztów (art. 561 § 3 KC). Koszty naprawy lub wymiany, w tym demontażu, dostarczenia, robocizny i materiałów, ponosi sprzedawca (art. 561³ KC). Kupujący dostarcza rzecz na koszt sprzedawcy do miejsca wskazanego w umowie, a gdy go nie wskazano, do miejsca, w którym rzecz została wydana (art. 561² § 1 KC).

Obniżenie ceny albo odstąpienie od umowy. Kupujący składa sprzedawcy oświadczenie (art. 560 § 1 KC). Sprzedawca może temu zapobiec, jeżeli niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności dla kupującego wymieni rzecz albo usunie wadę. Tej możliwości nie ma, gdy rzecz była już wymieniana lub naprawiana przez sprzedawcę albo gdy sprzedawca nie wykonał obowiązku naprawy lub wymiany. Obniżona cena ma pozostawać w takiej proporcji do ceny z umowy, w jakiej wartość rzeczy z wadą pozostaje do wartości rzeczy bez wady (art. 560 § 3 KC). Od umowy nie można odstąpić, jeżeli wada jest nieistotna (art. 560 § 4 KC); kodeks nie definiuje wady istotnej, więc w sporze ocenia to sąd.

Po odstąpieniu strony zwracają sobie to, co otrzymały: kupujący rzecz, sprzedawca cenę (art. 494 § 1 KC). Więcej o samym mechanizmie odstąpienia piszemy w tekście o odstąpieniu od umowy.

Odszkodowanie. Kupujący, który odstąpił od umowy albo obniżył cenę, może żądać naprawienia szkody poniesionej przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o wadzie, w szczególności zwrotu kosztów zawarcia umowy, odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy (art. 566 § 1 KC).

Prawo nie wymaga szczególnej formy reklamacji między osobami prywatnymi, ale oświadczenie warto wysłać na piśmie z opisem wady i wybranym uprawnieniem. Ułatwia to dowód, że terminy zostały zachowane.

Ile trwa rękojmia

Terminy wynikają z art. 568 KC. Pierwszy wyznacza, do kiedy wada musi się ujawnić, dwa kolejne, ile czasu kupujący ma na działanie:

Jeżeli kupujący najpierw żądał naprawy lub wymiany, roczny termin na obniżenie ceny albo odstąpienie biegnie dopiero od bezskutecznego upływu terminu na naprawę lub wymianę (art. 568 § 3 KC). Gdy kupujący dochodzi jednego uprawnienia przed sądem albo sądem polubownym, termin na pozostałe ulega zawieszeniu do prawomocnego zakończenia postępowania (art. 568 § 4 KC). Odpowiednio działa to przy mediacji: termin na pozostałe uprawnienia zaczyna biec od bezskutecznego zakończenia mediacji albo od odmowy zatwierdzenia ugody przez sąd (art. 568 § 5 KC).

Przykład: rower kupiony od osoby prywatnej został wydany 1 marca 2025 r. Pęknięta rama ujawnia się 10 maja 2026 r., czyli przed upływem dwóch lat. Kupujący ma rok od 10 maja 2026 r. na żądanie naprawy albo złożenie oświadczenia o obniżeniu ceny lub odstąpieniu.

Upływ terminu na stwierdzenie wady nie odbiera uprawnień, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę (art. 568 § 6 KC). Przy wadach prawnych nie obowiązuje dwuletni termin na stwierdzenie wady, a roczny termin liczy się od dnia, w którym kupujący dowiedział się o wadzie. Jeżeli dowiedział się o niej dopiero wskutek powództwa osoby trzeciej, termin biegnie od uprawomocnienia się wyroku w tym sporze (art. 576 KC).

Rękojmia między przedsiębiorcami

Przy sprzedaży między przedsiębiorcami kupujący ma dodatkowy obowiązek. Traci uprawnienia z rękojmi, jeżeli nie zbadał rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju i nie zawiadomił sprzedawcy niezwłocznie o wadzie. Gdy wada wychodzi na jaw później, zawiadomienie trzeba wysłać niezwłocznie po jej stwierdzeniu (art. 563 § 1 KC). Wystarczy wysłanie zawiadomienia przed upływem terminu (§ 2). Tego obowiązku nie stosuje się do osoby fizycznej prowadzącej działalność, gdy z umowy wynika, że zakup nie ma dla niej charakteru zawodowego (art. 556⁵ KC); do takiej osoby stosuje się też przepisy o rękojmi dotyczące konsumenta, z wyjątkiem zakazu ograniczenia lub wyłączenia rękojmi (art. 556⁴ KC).

Utrata uprawnień nie następuje, jeżeli sprzedawca wiedział o wadzie albo zapewnił kupującego, że wad nie ma (art. 564 KC). Sprzedawca może natomiast odmówić naprawy lub wymiany na rzecz kupującego przedsiębiorcy także wtedy, gdy koszty przewyższają cenę rzeczy (art. 561 § 3 KC).

Rękojmia a gwarancja

Rękojmia wynika z ustawy i obciąża sprzedawcę bez żadnego dodatkowego dokumentu. Gwarancja powstaje dopiero przez oświadczenie gwarancyjne, które określa obowiązki gwaranta i uprawnienia kupującego (art. 577 § 1 KC). Jeżeli nie zastrzeżono innego terminu, gwarancja trwa dwa lata od wydania rzeczy (art. 577 § 4 KC). Uprawnienia z gwarancji i z rękojmi to dwie odrębne podstawy. Przy zakupie rzeczy używanej od osoby prywatnej podstawą roszczeń wobec sprzedawcy jest zwykle tylko rękojmia, o ile umowa jej nie wyłączyła.

Jak te zasady wyglądają w praktyce przy aucie z drugiej ręki, opisujemy w tekście o wadzie ukrytej w używanym samochodzie, a o zapisach, które warto umieścić w umowie, w poradniku o umowie kupna-sprzedaży samochodu.