Umowa darowizny: forma, skutki i kiedy potrzebny notariusz

Czym jest darowizna, a czym nie

Darowizna jest umową: potrzebna jest zgoda obu stron, także obdarowanego. Jej istotą jest bezpłatność i to, że darczyńca daje coś ze swojego majątku (art. 888 § 1 KC). Przedmiotem może być np. pieniądz, rzecz ruchoma albo nieruchomość.

Nie każde bezpłatne przysporzenie jest darowizną. Art. 889 KC wyłącza dwie sytuacje:

1. gdy obowiązek bezpłatnego świadczenia wynika z innej umowy uregulowanej w Kodeksie, np. z bezpłatnej pożyczki czy użyczenia,
2. gdy ktoś zrzeka się prawa, którego jeszcze nie nabył, albo nabył je tak, że w razie zrzeczenia uważa się je za nienabyte (np. odrzucenie spadku).

Gdy w zamian za przekazanie nieruchomości druga strona zobowiązuje się zapewnić dożywotnie utrzymanie, nie jest to darowizna, tylko umowa o dożywocie.

Forma: kiedy potrzebny jest notariusz

Zasada: akt notarialny dla oświadczenia darczyńcy

Oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego (art. 890 § 1 zdanie pierwsze KC). Przepis wymaga tej formy tylko od darczyńcy, więc oświadczenie obdarowanego może co do zasady mieć dowolną formę. Wyjątek dotyczy przedmiotów, dla których szczególną formę oświadczeń obu stron przewidują inne przepisy (o tym niżej).

Darowizna wykonana jest ważna bez notariusza

Umowa zawarta bez aktu notarialnego staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione (art. 890 § 1 zdanie drugie KC). Typowe darowizny w rodzinie, np. przelew pieniędzy dla dziecka albo przekazanie samochodu z kluczykami i dokumentami, są więc ważne, choć nikt nie szedł do notariusza.

Problem pojawia się przy samej obietnicy. Jeżeli darczyńca ustnie albo w zwykłym piśmie obiecał darowiznę i jej nie wykonał, obdarowany nie może skutecznie domagać się jej spełnienia, bo umowa nie ma wymaganej formy. Dla celów dowodowych dobrze jest spisać przynajmniej krótkie potwierdzenie przekazania darowizny, wskazujące strony, przedmiot i datę.

Nieruchomość: zawsze akt notarialny

Forma z art. 890 § 1 KC nie uchyla przepisów, które ze względu na przedmiot darowizny wymagają szczególnej formy dla oświadczeń obu stron (art. 890 § 2 KC). Takim przepisem jest art. 158 KC: umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Czynność dokonana bez zastrzeżonej formy szczególnej, takiej jak akt notarialny, jest nieważna (art. 73 § 2 KC). Darowizna domu, mieszkania czy działki bez aktu notarialnego nie przenosi więc własności, a wydanie kluczy tego nie zmienia.

Umowa darowizny rzeczy oznaczonej co do tożsamości, np. konkretnego mieszkania lub samochodu, przenosi własność już z chwilą jej zawarcia, chyba że strony postanowiły inaczej (art. 155 § 1 KC).

Obowiązki i odpowiedzialność darczyńcy

Ponieważ darczyńca nic nie dostaje w zamian, odpowiada łagodniej niż sprzedawca:

• za niewykonanie lub nienależyte wykonanie darowizny odpowiada tylko wtedy, gdy szkodę wyrządził umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (art. 891 § 1 KC),
• gdy opóźnia się z zapłatą obiecanej kwoty, obdarowany może żądać odsetek dopiero od dnia wytoczenia powództwa (art. 891 § 2 KC),
• za wady rzeczy darowanej odpowiada tylko wtedy, gdy o nich wiedział i nie zawiadomił obdarowanego w czasie właściwym; nie odpowiada, gdy obdarowany mógł z łatwością wadę zauważyć (art. 892 KC).

Darowizna z poleceniem

Darczyńca może nałożyć na obdarowanego obowiązek określonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (art. 893 KC). Przykład: rodzice darują synowi działkę z poleceniem, aby utrzymywał grób dziadków.

Darczyńca, który wykonał darowiznę, może żądać wypełnienia polecenia, chyba że ma ono na celu wyłącznie korzyść obdarowanego. Po śmierci darczyńcy mogą tego żądać jego spadkobiercy, a gdy polecenie dotyczy interesu społecznego, także właściwy organ państwowy (art. 894 KC). Obdarowany może odmówić wypełnienia polecenia, gdy jest to usprawiedliwione istotną zmianą stosunków, a gdy żąda tego darczyńca lub jego spadkobiercy, może się zwolnić, oddając przedmiot darowizny w stanie, w jakim się znajduje (art. 895 KC).

Kiedy darczyńca może się wycofać

Darowizna co do zasady jest trwała, ale Kodeks przewiduje kilka wyjątków:

Przepisów o odwołaniu nie stosuje się, gdy darowizna czyni zadość obowiązkowi wynikającemu z zasad współżycia społecznego (art. 902 KC). Terminy, forma oświadczenia i przykłady niewdzięczności są opisane w poradniku o odwołaniu darowizny.

Darowizna w rodzinie a spadek

Darowizny w rodzinie mają znaczenie po śmierci darczyńcy.

Po pierwsze, przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku darowizny dokonane przez spadkodawcę (art. 993 § 1 KC). Nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych ani darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku (art. 994 § 1 KC). Darowizny dla dzieci czy małżonka co do zasady liczą się więc niezależnie od tego, jak dawno je zrobiono. Wyjątki przewiduje art. 994 § 2 i 3 KC: np. przy obliczaniu zachowku małżonka nie dolicza się darowizn, które spadkodawca uczynił przed zawarciem z nim małżeństwa. Szczegóły w poradniku zachowek a darowizna.

Po drugie, przy dziedziczeniu ustawowym zstępni i małżonek zaliczają otrzymane darowizny na swoją schedę spadkową przy dziale spadku, chyba że z oświadczenia darczyńcy lub z okoliczności wynika zwolnienie z tego obowiązku (art. 1039 § 1 KC). Jeżeli rodzic chce, aby darowizna dla jednego dziecka nie pomniejszała jego udziału w spadku, może to wyraźnie zaznaczyć, najlepiej w samej umowie. Więcej w poradniku o dziale spadku.

Kwestie podatkowe związane z darowizną reguluje odrębna ustawa i nie są omawiane w tym poradniku.