Przedawnienie długu: po ilu latach i jak to sprawdzić

Co daje przedawnienie, a czego nie daje

Przedawnienie nie kasuje długu. Według art. 117 § 2 KC po upływie terminu przedawnienia dłużnik „może uchylić się od jego zaspokojenia”. Wierzyciel nadal ma roszczenie, ale dłużnik może odmówić zapłaty, powołując się na zarzut przedawnienia. Jeśli wierzyciel pozwie go do sądu, a dłużnik ten zarzut podniesie, sąd co do zasady oddali powództwo.

Z tego wynikają dwie praktyczne konsekwencje:

• Kto zapłacił przedawniony dług, nie odzyska pieniędzy. Art. 411 pkt 3 KC wyłącza żądanie zwrotu świadczenia spełnionego „w celu zadośćuczynienia przedawnionemu roszczeniu”.
• Dłużnik może zrzec się zarzutu przedawnienia, ale tylko po upływie terminu. Zrzeczenie się przed upływem terminu jest nieważne (art. 117 § 2 zdanie drugie KC).

Terminów przedawnienia nie da się też skrócić ani wydłużyć umową. Zakazuje tego art. 119 KC.

Inaczej, gdy dłużnikiem jest konsument

Od strony konsumenta przepisy działają mocniej. Art. 117 § 2¹ KC stanowi, że po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. Brzmienie przepisu nie uzależnia tego skutku od tego, czy konsument sam podniesie zarzut.

Od tej zasady jest wyjątek w art. 117¹ KC. W wyjątkowych przypadkach sąd może, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu przedawnienia roszczenia przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności. Sąd bierze wtedy pod uwagę w szczególności:

1. długość terminu przedawnienia,
2. czas, jaki minął od upływu terminu do chwili dochodzenia roszczenia,
3. przyczyny, dla których wierzyciel nie dochodził roszczenia, w tym to, czy przyczynił się do tego sam dłużnik.

Przykład: wierzyciel spóźnił się z pozwem o kilka tygodni, bo dłużnik prosił, by nie iść do sądu, i zapewniał, że wkrótce wszystko wyjaśni. Jeśli takie zachowanie nie było uznaniem długu (które przerwałoby bieg przedawnienia), sąd może rozważyć zastosowanie art. 117¹ KC. Ocena zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Po ilu latach przedawnia się dług

Podstawowe terminy wynikają z art. 118 KC. Stosuje się je wtedy, gdy przepis szczególny nie przewiduje innego terminu.

Art. 554 KC jest takim przepisem szczególnym: roszczenie sprzedawcy z tytułu sprzedaży dokonanej w zakresie działalności jego przedsiębiorstwa przedawnia się z upływem dwóch lat, a nie trzech, choć wiąże się z działalnością gospodarczą. Kodeks zawiera więcej terminów szczególnych, na przykład dwa lata od oddania dzieła dla roszczeń z umowy o dzieło (art. 646 KC) czy rok od wykonania przewozu dla roszczeń z umowy przewozu osób (art. 778 KC). Przy nietypowym długu trzeba sprawdzić, czy przepisy o danej umowie nie przewidują własnego terminu.

Koniec roku kalendarzowego

Art. 118 KC zawiera regułę, o której wiele osób nie wie: koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Wyjątek dotyczy tylko terminów krótszych niż dwa lata. Termin dwuletni z art. 554 KC nie jest krótszy niż dwa lata, więc według brzmienia przepisu także on kończy się z końcem roku.

Jak sprawdzić, czy dług się przedawnił

1. Ustal dzień wymagalności. Bieg przedawnienia zaczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne (art. 120 § 1 KC). Przy fakturze lub umowie punktem odniesienia jest wskazany w nich termin płatności. Gdy termin zapłaty nie był ustalony, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika (art. 455 KC). Wtedy przepis każe liczyć bieg od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby wierzyciel wezwał dłużnika w najwcześniej możliwym terminie. Więcej o tym w poradniku o wezwaniu do zapłaty.
2. Dobierz termin według tabeli powyżej.
3. Przesuń koniec terminu na 31 grudnia (jeśli termin wynosi co najmniej dwa lata).
4. Sprawdź, czy bieg nie został przerwany. Przerywa go m.in. pozew (także w e-sądzie), wniosek egzekucyjny czy uznanie długu przez dłużnika (art. 123 § 1 KC). Po przerwaniu termin biegnie od nowa (art. 124 KC). Szczegóły opisujemy w tekście o przerwaniu biegu przedawnienia.
5. Sprawdź zawieszenie. Art. 121 KC wymienia sytuacje, w których przedawnienie nie biegnie, np. między małżonkami w czasie trwania małżeństwa, w czasie mediacji prowadzonej na podstawie umowy o mediację albo w czasie postępowania pojednawczego po zawezwaniu do próby ugodowej.
6. Sprawdź, czy jest wyrok lub ugoda sądowa. Wtedy obowiązuje termin z art. 125 KC.

Przykład: znajomy pożyczył 5 000 zł, termin zwrotu minął 15 marca 2020 r., nikt nie składał pozwu, a dłużnik nie potwierdzał długu. Termin sześcioletni upłynąłby 15 marca 2026 r., ale zgodnie z art. 118 KC przesuwa się na 31 grudnia 2026 r.

Przykład: firma wystawiła fakturę za usługę dla innej firmy z terminem płatności 10 maja 2024 r. Roszczenie wiąże się z działalnością gospodarczą, więc termin wynosi trzy lata i kończy się 31 grudnia 2027 r.

Przedawnienie odsetek

Kodeks nie zawiera osobnego przepisu o przedawnieniu odsetek. Odsetki naliczane za kolejne okresy kwalifikuje się zazwyczaj jako świadczenia okresowe, dla których art. 118 KC przewiduje termin trzyletni (z końcem roku kalendarzowego). Przy takim ujęciu może się zdarzyć, że należność główna nie jest jeszcze przedawniona, a odsetki za najdawniejsze lata już tak. Przy większej kwocie odsetek ten element warto sprawdzić z prawnikiem.

Gdy dług zostanie stwierdzony wyrokiem, art. 125 § 1 KC przewiduje sześć lat dla roszczenia stwierdzonego orzeczeniem, ale świadczenia okresowe należne w przyszłości przedawniają się z upływem trzech lat. Odsetki mają też odrębne miejsce w egzekucji: opisana niżej odmowa wszczęcia egzekucji z powodu przedawnienia (art. 804 § 2 KPC) nie dotyczy przedawnienia odsetek wymagalnych po powstaniu tytułu wykonawczego. Jak liczyć same odsetki, wyjaśniamy w poradniku o odsetkach ustawowych za opóźnienie.

Czy komornik może egzekwować przedawniony dług

Komornik prowadzi egzekucję na podstawie tytułu wykonawczego, czyli najczęściej wyroku lub nakazu zapłaty z klauzulą wykonalności (art. 776 KPC). Bez takiego tytułu nie może ściągać długu, także nieprzedawnionego. Sam list od firmy windykacyjnej nie jest podstawą egzekucji.

Zgodnie z art. 804 § 1 KPC komornik nie bada, czy obowiązek objęty tytułem wykonawczym jest zasadny i wymagalny. Kodeks przewiduje jednak zabezpieczenie: jeżeli z treści tytułu wykonawczego wynika, że termin przedawnienia upłynął, wierzyciel musi dołączyć do wniosku dokument wykazujący przerwanie biegu przedawnienia (art. 797 § 1¹ KPC). Bez niego komornik odmawia wszczęcia egzekucji i nie wzywa wierzyciela do uzupełnienia braków (art. 804 § 2 KPC).

Jeżeli przedawnienie nastąpiło już po wydaniu wyroku, a egzekucja jest prowadzona, dłużnik może rozważyć powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. Art. 840 § 1 pkt 2 KPC pozwala na nie m.in. wtedy, gdy po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie nie może być egzekwowane. To pozew do sądu, nie skarga do komornika. Na czynności samego komornika przysługuje odrębny środek, opisany w poradniku o skardze na czynności komornika.

Ostrożnie z potwierdzaniem starego długu

Uznanie roszczenia przez dłużnika przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 2 KC). Prośba o rozłożenie na raty, podpisanie zestawienia zadłużenia czy częściowa wpłata mogą być ocenione jako uznanie. Jeśli termin jeszcze nie upłynął, przedawnienie zacznie biec od nowa. Jeśli już upłynął, podpisanie oświadczenia może zostać potraktowane jako zrzeczenie się zarzutu przedawnienia. Zanim dłużnik cokolwiek podpisze lub wpłaci, powinien policzyć termin według kroków opisanych wyżej.