Przedawnienie zachowku: ile jest czasu na roszczenie

Dwa terminy, dwie różne daty początkowe

Art. 1007 KC przewiduje ten sam pięcioletni termin, ale liczony od różnych zdarzeń w zależności od tego, od kogo żądasz zapłaty.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 KC). Ogłoszenie testamentu to czynność sądu albo notariusza, która może nastąpić dużo później, np. dopiero wtedy, gdy ktoś złoży testament w sądzie.

W praktyce terminy często się rozjeżdżają. Roszczenie wobec obdarowanego jest zastępcze: można je kierować dopiero wtedy, gdy od spadkobiercy nie da się otrzymać zachowku (art. 1000 § 1 KC). Mimo to termin wobec obdarowanego biegnie od śmierci spadkodawcy, a nie od chwili, gdy okaże się, że spadkobierca nie zapłaci. Jeśli roszczenie może dotyczyć obdarowanego, nie warto czekać do końca terminu wobec spadkobiercy. Więcej o roszczeniach wobec obdarowanych w tekście zachowek a darowizna.

Ten sam pięcioletni termin od ogłoszenia testamentu dotyczy roszczeń spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń.

Kiedy jest „ogłoszenie testamentu”

Sąd albo notariusz otwiera i ogłasza testament, gdy ma dowód śmierci spadkodawcy (art. 649 § 1 KPC). Osób zainteresowanych nie zawiadamia się o terminie tej czynności, choć mogą w niej uczestniczyć (art. 649 § 2 KPC). Datę otwarcia i ogłoszenia zamieszcza się na testamencie, a protokół opisuje m.in. datę złożenia testamentu (art. 651 KPC). Dokładną datę ustalisz więc z protokołu otwarcia i ogłoszenia testamentu w aktach sprawy spadkowej albo u notariusza.

Przepis wiąże początek terminu z samym ogłoszeniem, a nie z dniem, w którym uprawniony dowiedział się o testamencie. Kto dowiaduje się o testamencie po latach, może mieć bardzo mało czasu.

Gdy nie ma testamentu

Zachowek może się należeć także przy dziedziczeniu ustawowym, gdy spadkodawca za życia rozdał majątek w darowiznach. Art. 1007 § 1 KC nie określa wprost początku terminu w takiej sytuacji, bo nie ma testamentu do ogłoszenia. Przepisy nie rozstrzygają tego wprost. Bezpieczniej liczyć pięć lat od najwcześniejszej możliwej daty, czyli od otwarcia spadku: liczenie od daty późniejszej grozi przedawnieniem.

Jak policzyć koniec terminu

Termin oznaczony w latach kończy się z upływem dnia, który datą odpowiada początkowemu dniowi terminu (art. 112 KC).

Przykład: Spadkodawca zmarł 10 marca 2022 r., a sąd ogłosił testament 5 maja 2022 r. Przy ostrożnym liczeniu (bez przesuwania końca terminu na koniec roku, o czym niżej) roszczenie wobec spadkobiercy przedawni się z upływem 5 maja 2027 r., a roszczenie wobec obdarowanego z upływem 10 marca 2027 r.

Według art. 118 KC koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż dwa lata. Art. 1007 KC jest jednak przepisem szczególnym i nie odsyła do tej reguły, więc to, czy przesunięcie na koniec roku obejmuje także zachowek, nie jest jednoznaczne. Bezpieczniej przyjąć, że termin kończy się w dniu wyliczonym według art. 112 KC.

Co oznacza przedawnienie

Po upływie terminu roszczenie nie znika, ale zobowiązany może uchylić się od zapłaty, czyli podnieść zarzut przedawnienia (art. 117 § 2 KC). Jeśli go nie podniesie, sąd może zasądzić zachowek. Zobowiązany może też zrzec się zarzutu po upływie terminu, natomiast zrzeczenie się przed upływem jest nieważne.

Szczególne zasady ochrony z art. 117 § 2¹ KC dotyczą roszczeń przeciwko konsumentowi, a konsument to osoba fizyczna w relacji z przedsiębiorcą (art. 22¹ KC). Roszczenia o zachowek między członkami rodziny co do zasady takiej relacji nie dotyczą.

Jak przerwać bieg przedawnienia

Bieg przedawnienia przerywa (art. 123 § 1 KC):

• każda czynność przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, przede wszystkim pozew o zapłatę zachowku,
• uznanie roszczenia przez zobowiązanego, np. pisemne potwierdzenie, że zachowek się należy, albo prośba o rozłożenie go na raty.

Po przerwaniu przedawnienie biegnie na nowo, a jeśli przerwała je sprawa w sądzie, nowy bieg zaczyna się dopiero po jej zakończeniu (art. 124 KC). Szerzej o tych zasadach piszemy w tekście o przerwaniu biegu przedawnienia.

Samo wezwanie do zapłaty wysłane spadkobiercy listem nie przerywa przedawnienia, bo nie jest czynnością przed sądem. Ostrożnie należy też traktować udział w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku: jej celem jest ustalenie, kto dziedziczy, a nie dochodzenie zachowku, więc nie należy zakładać, że przerywa ona bieg terminu na zachowek.

Kiedy termin w ogóle nie biegnie

Bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu w sytuacjach z art. 121 KC. Przy zachowku liczą się przede wszystkim dwie:

1. Roszczenie dziecka przeciwko rodzicowi. Jeśli spadek po jednym z rodziców otrzymał w testamencie drugi rodzic, termin na zachowek dziecka nie biegnie przez czas trwania władzy rodzicielskiej (art. 121 pkt 1 KC). To częsta sytuacja.
2. Roszczenie między małżonkami. Gdy zobowiązanym do zapłaty zachowku jest małżonek uprawnionego (np. obdarowany przez teściów), przedawnienie nie biegnie przez czas trwania ich małżeństwa (art. 121 pkt 3 KC). To przypadek rzadszy.

Termin nie biegnie też co do roszczeń objętych umową o mediację, przez czas trwania mediacji (art. 121 pkt 5 KC), oraz co do roszczeń objętych wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej złożonym w sądzie rejonowym (art. 185 § 1 KPC), przez czas trwania postępowania pojednawczego (art. 121 pkt 6 KC). Przepisy wiążą z zawezwaniem wprost zawieszenie biegu, a czy wniosek dodatkowo go przerywa, nie przesądzają. Gdy termin się kończy, pewniejszy jest pozew. Więcej w tekście o zawezwaniu do próby ugodowej. Ponadto przedawnienie wobec osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż dwa lata od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia (art. 122 § 1 KC).

Przykład: Ojciec powołał w testamencie do spadku tylko swoją drugą żonę, z pominięciem 15-letniej córki z pierwszego małżeństwa. Roszczenie córki przeciwko macosze nie korzysta z zawieszenia z art. 121 pkt 1 KC, bo macocha nie jest jej rodzicem. Termin biegnie normalnie, a w imieniu małoletniej działa jej przedstawiciel ustawowy.

Kto może żądać zachowku i od kogo, opisujemy w tekście zachowek: co to jest i komu się należy.