Zachowek: co to jest i komu się należy

Na czym polega zachowek

Spadkodawca może w testamencie przekazać cały majątek, komu chce, a za życia rozdać go w darowiznach. Prawo nie zabrania mu tego, ale chroni najbliższą rodzinę w inny sposób: osoba uprawniona do zachowku może zażądać od spadkobiercy zapłaty pieniędzy. Zachowek nie daje więc udziału w mieszkaniu czy działce ani prawa do konkretnych rzeczy ze spadku. Daje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 KC).

Zachowek jest ułamkiem udziału, który uprawniony dostałby, gdyby nie było testamentu: co do zasady połowa tego udziału, a dwie trzecie, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo gdy jest małoletnim zstępnym (art. 991 § 1 KC). Jak to przeliczyć na złotówki, opisujemy osobno w tekście ile wynosi zachowek i jak go obliczyć.

Kto jest uprawniony do zachowku

Przepis wymienia trzy grupy osób: zstępnych, małżonka i rodziców spadkodawcy. Zstępni to dzieci, wnuki, prawnuki. Do tego dochodzi warunek, o którym łatwo zapomnieć: dana osoba musiałaby zostać powołana do spadku z ustawy, czyli dziedziczyć, gdyby spadkodawca nie zostawił testamentu.

W praktyce oznacza to, że trzeba najpierw ustalić, kto dziedziczyłby ustawowo według art. 931 KC i art. 932 KC:

• Dzieci i małżonek są uprawnieni, gdy żyją w chwili śmierci spadkodawcy, bo dziedziczą w pierwszej kolejności (z wyjątkami opisanymi niżej).
• Wnuki są uprawnione wtedy, gdy ich rodzic (dziecko spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku. Wtedy wchodzą na jego miejsce (art. 931 § 2 KC). Jeśli ich rodzic żyje, zachowek przysługuje jemu, a nie wnukom.
• Rodzice są uprawnieni tylko wtedy, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, bo dopiero wtedy dziedziczą z ustawy razem z małżonkiem (art. 932 § 1 KC).

Poza tym kręgiem zachowku nie ma. Rodzeństwo, dziadkowie i pasierbowie mogą w pewnych sytuacjach dziedziczyć z ustawy, ale art. 991 KC ich nie wymienia. Partner, z którym spadkodawca żył bez ślubu, nie dziedziczy z ustawy w ogóle. Kolejność dziedziczenia ustawowego opisujemy w osobnym tekście o dziedziczeniu ustawowym.

Zachowek może się należeć także wtedy, gdy testamentu nie ma, a spadkodawca za życia rozdał większość majątku w darowiznach, bo przy obliczaniu zachowku dolicza się je do spadku.

Zachowek nie zależy od wieku. Pełnoletnie dziecko, które samo dobrze zarabia, też ma prawo do zachowku po rodzicu. Wiek i zdolność do pracy wpływają tylko na wysokość: małoletnie dziecko albo dziecko trwale niezdolne do pracy otrzymuje dwie trzecie udziału zamiast połowy.

Kiedy zachowek się nie należy

Mimo że ktoś należy do najbliższej rodziny, zachowek może mu nie przysługiwać. Najczęstsze sytuacje:

1. Wydziedziczenie. Spadkodawca może w testamencie pozbawić zstępnego, małżonka albo rodzica zachowku, ale tylko z przyczyn wymienionych w art. 1008 KC (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych). Warunki i sposoby obrony opisujemy w tekście o wydziedziczeniu. Dzieci wydziedziczonego zstępnego zachowują prawo do zachowku, nawet jeśli ich rodzic żyje (art. 1011 KC).
2. Uznanie za niegodnego dziedziczenia. Sąd może uznać spadkobiercę za niegodnego z przyczyn z art. 928 KC. Niegodny jest wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku, więc nie spełnia warunku „powołania z ustawy”.
3. Zrzeczenie się dziedziczenia. Umowa z przyszłym spadkodawcą zawarta w formie aktu notarialnego może dotyczyć całego dziedziczenia albo tylko prawa do zachowku (art. 1048 KC). Zrzeczenie obejmuje co do zasady także zstępnych zrzekającego się (art. 1049 KC).
4. Odrzucenie spadku. Kto odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC), więc co do zasady nie może już żądać zachowku. Jeśli odrzuca dziecko spadkodawcy, jego udział z ustawy przechodzi na jego dzieci (art. 931 § 2 KC) i to one mogą wtedy być uprawnione do zachowku. Przed odrzuceniem spadku, w którym jesteś pominięty albo dostajesz mało, warto więc policzyć, co się traci.
5. Małżonek w separacji lub wyłączony od dziedziczenia. Przepisów o dziedziczeniu ustawowym nie stosuje się do małżonka pozostającego w separacji (art. 935¹ KC). Małżonka może też wyłączyć sąd, jeśli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z jego winy, a żądanie było uzasadnione (art. 940 KC).
6. Zachowek został już pokryty. Jeśli uprawniony dostał od spadkodawcy darowiznę, zapis albo udział w spadku o wartości co najmniej równej zachowkowi, roszczenia nie ma (art. 991 § 2 KC). Darowizny otrzymane przez uprawnionego zalicza się na jego zachowek (art. 996 KC).

Zachowku nie odbierają natomiast sam upływ czasu od darowizny na rzecz członka rodziny, słaby kontakt z rodzicem ani dobra sytuacja materialna uprawnionego. Sytuacja osobista i majątkowa obu stron może mieć jednak znaczenie dla sposobu zapłaty: zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenia (art. 997¹ § 1 KC). Darowizn dla spadkobierców i osób uprawnionych do zachowku nie obejmuje dziesięcioletnia granica z art. 994 § 1 KC, więc nawet darowizna sprzed 20 lat dla innego dziecka spadkodawcy może podwyższyć zachowek. Darowizn dla osób obcych dokonanych ponad dziesięć lat przed śmiercią spadkodawcy się nie dolicza.

Samo pominięcie w testamencie nie jest wydziedziczeniem. Jeśli rodzic przekazał w testamencie wszystko jednemu dziecku i nie wspomniał o drugim, pominięte dziecko ma prawo do zachowku.

Przy liczeniu udziałów, od których zależy wysokość zachowku pozostałych osób, uwzględnia się także niegodnych i tych, którzy spadek odrzucili, a pomija tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 KC).

Od kogo można żądać zapłaty

Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności do spadkobiercy, najczęściej osoby wskazanej w testamencie (art. 991 § 2 KC). Jeżeli spadkobierca sam jest uprawniony do zachowku (np. testament dostało jedno z dzieci), odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 KC).

Gdy od spadkobiercy nie da się uzyskać pieniędzy, można zwrócić się kolejno do osoby, która dostała zapis windykacyjny (art. 999¹ KC), a potem do osoby obdarowanej przez spadkodawcę (art. 1000 KC). Obdarowany płaci tylko w granicach wzbogacenia i może zamiast pieniędzy oddać przedmiot darowizny. Szczegóły, w tym to, które darowizny się dolicza, opisujemy w tekście zachowek a darowizna.

Przykład

Przykład: Ojciec powołał w testamencie do całego spadku syna. Ma także dorosłą córkę i żonę. Córka i żona dziedziczyłyby z ustawy, więc obie mają prawo do zachowku i mogą żądać zapłaty od syna. Siostra spadkodawcy nie ma takiego prawa, bo przy dzieciach i małżonku nie dziedziczyłaby z ustawy, a rodzeństwa art. 991 KC w ogóle nie obejmuje.

Co się dzieje z roszczeniem po śmierci uprawnionego

Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobiercę uprawnionego tylko wtedy, gdy ten spadkobierca sam należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 KC). Jeśli córka, której należał się zachowek po ojcu, zmarła przed jego dochodzeniem, roszczenie odziedziczą np. jej dzieci (wnuki pierwszego spadkodawcy), ale już nie jej mąż.

Ile jest czasu na żądanie zachowku

Roszczenie przeciwko spadkobiercy przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu, a przeciwko obdarowanemu z upływem pięciu lat od otwarcia spadku (art. 1007 KC). Kiedy dokładnie zaczyna się ten bieg i co go przerywa, wyjaśniamy w tekście o przedawnieniu zachowku.