Dziedziczenie ustawowe: kto dziedziczy po zmarłym i w jakich częściach

Kiedy dziedziczy się z ustawy

Powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu (art. 926 § 1 KC). Dziedziczenie ustawowe obejmuje cały spadek, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z powołanych osób nie chce lub nie może dziedziczyć, np. bo spadek odrzuciła albo zmarła wcześniej niż spadkodawca (art. 926 § 2 KC). Może też dotyczyć tylko części spadku, gdy testament nie rozporządza całym majątkiem (art. 926 § 3 KC).

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy (art. 924 KC) i w tej samej chwili spadkobiercy go nabywają (art. 925 KC). Liczy się więc stan rodziny z dnia śmierci: kto wtedy żył, kto był małżonkiem. Dziecko już poczęte w chwili śmierci spadkodawcy dziedziczy, jeśli urodzi się żywe (art. 927 § 2 KC).

Kolejność dziedziczenia w skrócie

Każda kolejna grupa dochodzi do spadku dopiero wtedy, gdy w poprzedniej nie ma nikogo, kto mógłby dziedziczyć.

Dzieci i małżonek

W pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy i jego małżonek, w częściach równych. Część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku (art. 931 § 1 KC). Ta granica ma znaczenie, gdy dzieci jest więcej niż troje.

Przykład: Spadkodawca zostawił żonę i troje dzieci. Każde z nich dostaje 1/4. Gdyby dzieci było czworo, żona dostałaby 1/4, a pozostałe 3/4 podzieliłoby się między dzieci po równo, czyli każde dziecko otrzymałoby 3/16.

Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada jego dzieciom w częściach równych, a tę samą zasadę stosuje się do dalszych zstępnych (art. 931 § 2 KC). Wnuki dziedziczą więc tylko udział swojego zmarłego rodzica, a nie dzielą spadku po równo z ciotkami i wujami.

Dziedziczenie po rodzicach wygląda zatem tak: jeśli żyje jeden z rodziców, dzieci dziedziczą razem z nim po drugim rodzicu. Jeśli oboje nie żyją, po każdym z nich dziedziczą dzieci w częściach równych. Rozwód kończy małżeństwo, więc były małżonek nie dziedziczy.

Dzieci przysposobione dziedziczą po przysposabiającym tak jak dzieci biologiczne, a co do zasady przestają dziedziczyć po swoich naturalnych wstępnych i ich krewnych, z wyjątkami dotyczącymi przysposobienia dziecka współmałżonka (art. 936 KC). Odrębne zasady obowiązują przy przysposobieniu, które tworzy więź tylko między przysposabiającym a przysposobionym (art. 937 KC).

Gdy zmarły nie miał dzieci

Wtedy dziedziczą małżonek i rodzice spadkodawcy (art. 932 § 1 KC). Każde z rodziców dziedziczące w zbiegu z małżonkiem otrzymuje 1/4 spadku, a małżonek połowę (art. 932 § 2 KC, art. 933 § 1 KC). Jeżeli ojcostwo nie zostało ustalone, matka dziedzicząca z małżonkiem spadkodawcy otrzymuje połowę. Gdy nie ma ani zstępnych, ani małżonka, cały spadek dzielą po równo rodzice (art. 932 § 3 KC).

Kiedy dziedziczy rodzeństwo

Rodzeństwo dochodzi do spadku, gdy spadkodawca nie miał zstępnych, a co najmniej jedno z jego rodziców nie dożyło otwarcia spadku. Udział zmarłego rodzica przypada wtedy rodzeństwu w częściach równych (art. 932 § 4 KC). Jeśli któreś z rodzeństwa także nie żyje, jego część przechodzi na jego dzieci (art. 932 § 5 KC). Gdy jeden rodzic nie żyje, a rodzeństwa ani jego zstępnych nie ma, rodzic dziedziczący z małżonkiem otrzymuje połowę spadku (art. 932 § 6 KC).

Przykład: Zmarły nie miał dzieci. Zostawił żonę, matkę i brata, ojciec zmarł wcześniej. Żona dziedziczy 1/2, matka 1/4, a brat 1/4, czyli udział, który przypadłby ojcu.

Gdy nie żyją rodzice, nie ma rodzeństwa ani jego zstępnych, cały spadek przypada małżonkowi (art. 933 § 2 KC).

Dziadkowie, pasierbowie, gmina

Jeżeli nie ma zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa ani zstępnych rodzeństwa, spadek przypada dziadkom w częściach równych (art. 934 § 1 KC). Udział zmarłego dziadka przechodzi na jego dzieci (np. wujostwo spadkodawcy), a dalej na ich dzieci, czyli kuzynów (art. 934 § 2 KC, art. 934 § 2¹ KC). Gdy dzieci i wnuków tego z dziadków nie ma, jego udział przypada pozostałym dziadkom (art. 934 § 3 KC).

Dopiero gdy brak małżonka i krewnych powołanych z ustawy, dziedziczą pasierbowie, ale tylko ci, których żadne z rodziców nie dożyło otwarcia spadku (art. 934¹ KC). Na końcu spadek przejmuje gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa (art. 935 KC).

Kto mimo bliskiej więzi nie dziedziczy

• Partner bez ślubu nie jest w kodeksie wymieniony wśród spadkobierców ustawowych. Może dziedziczyć tylko z testamentu.
• Małżonek w separacji jest wyłączony z dziedziczenia ustawowego (art. 935¹ KC).
• Małżonek wyłączony przez sąd. Jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z winy małżonka, a żądanie było uzasadnione, pozostali spadkobiercy ustawowi mogą żądać jego wyłączenia. Pozew trzeba wnieść w ciągu sześciu miesięcy od dowiedzenia się o otwarciu spadku, nie później niż rok od otwarcia spadku (art. 940 KC).
• Spadkobierca niegodny, uznany za takiego przez sąd z przyczyn z art. 928 KC.
• Osoba, która odrzuciła spadek (art. 1020 KC) albo zrzekła się dziedziczenia (art. 1048 KC).

Niegodny i ten, kto odrzucił spadek, są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku, więc ich udział przypada tym, którzy dziedziczyliby, gdyby ich nie było; w przypadku dziecka spadkodawcy są to jego dzieci (art. 931 § 2 KC). Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje natomiast co do zasady także zstępnych zrzekającego się (art. 1049 KC). To ważne przy długach: jeśli dziecko odrzuca spadek, w jego miejsce wchodzą wnuki. Opisujemy to w tekście o odrzuceniu spadku.

Dodatkowe uprawnienia domowników

Małżonek i inne osoby bliskie, które mieszkały ze spadkodawcą do dnia jego śmierci, mogą przez trzy miesiące od otwarcia spadku korzystać z mieszkania i urządzenia domowego w dotychczasowym zakresie (art. 923 § 1 KC). Małżonek dziedziczący z ustawy razem z innymi spadkobiercami niż zstępni, którzy mieszkali ze spadkodawcą w chwili jego śmierci, może żądać ponad swój udział przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub sam (art. 939 § 1 KC). Uprawnienie to nie przysługuje, jeżeli wspólne pożycie małżonków ustało za życia spadkodawcy (art. 939 § 2 KC). Dziadkowie w niedostatku mogą w pewnych warunkach żądać od spadkobiercy środków utrzymania (art. 938 KC).

Co zrobić po śmierci bliskiej osoby

Każdy spadkobierca ma sześć miesięcy od dowiedzenia się o tytule swojego powołania na przyjęcie albo odrzucenie spadku. Jeśli nic nie zrobi, przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1 i 2 KC). Potwierdzeniem, kto i w jakich częściach dziedziczy, jest postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia (art. 1025 KC); procedurę opisujemy w tekście o stwierdzeniu nabycia spadku.

Jeżeli zmarły zostawił testament, kolejność ustawowa ma znaczenie przy zachowku: najbliżsi pominięci w testamencie mogą żądać zapłaty części tego, co dostaliby z ustawy (zachowek: komu się należy).