Odrzucenie spadku: termin, sposób i skutki dla rodziny

Trzy możliwości i skutek milczenia

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost (przyjęcie proste), przyjąć go z ograniczeniem odpowiedzialności za długi (z dobrodziejstwem inwentarza) albo spadek odrzucić (art. 1012 KC). Odrzucenie oznacza, że nie dostaje się niczego ze spadku, ale też nie odpowiada się za żadne długi zmarłego.

Jeśli spadkobierca w terminie nie złoży żadnego oświadczenia, przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 KC). Odpowiada wtedy za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza (art. 1031 § 2 KC). Czym różni się ta ochrona od odrzucenia, wyjaśniamy w tekście o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odrzucenie wybiera się najczęściej wtedy, gdy długi wyraźnie przewyższają majątek albo spadkobierca nie chce mieć ze spadkiem nic wspólnego.

Termin: sześć miesięcy

Oświadczenie o odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania (art. 1015 § 1 KC). Termin nie biegnie więc od dnia śmierci, lecz od dowiedzenia się, z jakiego powodu jest się spadkobiercą. U najbliższej rodziny najczęściej jest to dzień, w którym dowiedziała się o śmierci. U spadkobiercy testamentowego może to być dopiero chwila, gdy dowie się o testamencie. U wnuków, którzy dziedziczą po odrzuceniu spadku przez rodzica, może to być dzień, w którym dowiedzieli się o tym odrzuceniu.

Do zachowania terminu wystarczy złożyć przed jego upływem wniosek do sądu o odebranie oświadczenia (art. 1015 § 1¹ KC). Samo odebranie oświadczenia przez sąd może wtedy nastąpić już po upływie sześciu miesięcy.

Jeżeli spadkobierca zmarł przed upływem terminu i nie złożył oświadczenia, mogą je złożyć jego spadkobiercy, a ich termin nie skończy się wcześniej niż termin co do spadku po zmarłym spadkobiercy (art. 1017 KC).

Jak złożyć oświadczenie

Oświadczenie składa się przed sądem albo przed notariuszem, ustnie albo na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 KC). W praktyce do wyboru są:

1. Notariusz w dowolnym miejscu w Polsce. Sporządza akt i przesyła oświadczenie do sądu spadku (art. 640 § 1 KPC). To zwykle najszybsza droga, ale płatna według stawek notarialnych.
2. Sąd rejonowy właściwy dla miejsca zamieszkania lub pobytu składającego oświadczenie. Sąd prześle je do sądu spadku (art. 640 § 1 KPC). Opłatę sądową określa ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
3. Sąd spadku w toku postępowania o stwierdzenie praw do spadku (art. 640 § 2 KPC).

Oświadczenie powinno zawierać (art. 641 KPC):

• imię i nazwisko spadkodawcy, datę i miejsce jego śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu,
• tytuł powołania do spadku (ustawa albo testament),
• treść oświadczenia, czyli że spadek się odrzuca,
• wszystkie znane osoby z kręgu spadkobierców ustawowych oraz znane testamenty, nawet jeśli składający uważa je za nieważne, wraz z informacją o ich treści i miejscu przechowania.

Można działać przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo musi być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 1018 § 3 KC).

Czego nie da się zrobić

• Odwołać odrzucenia. Oświadczenie jest nieodwołalne (art. 1018 § 2 KC).
• Odrzucić pod warunkiem, np. „jeśli długi przekraczają wartość domu”. Takie oświadczenie jest nieważne (art. 1018 § 1 KC).
• Odrzucić tylko części spadku, np. długów, a przyjąć mieszkanie (art. 1014 § 3 KC). Wyjątkiem jest m.in. sytuacja, gdy ktoś jest powołany i z testamentu, i z ustawy: może odrzucić spadek jako spadkobierca testamentowy, a przyjąć jako ustawowy (art. 1022 KC).

Na kogo przechodzi spadek po odrzuceniu

Spadkobierca, który odrzucił spadek, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 1020 KC). Jego miejsce zajmują osoby, które dziedziczyłyby, gdyby rzeczywiście zmarł wcześniej. Przy dziedziczeniu ustawowym są to najpierw jego dzieci (art. 931 § 2 KC). Kolejność opisujemy szerzej w tekście o dziedziczeniu ustawowym.

Przykład: Zmarły zostawił żonę i syna, a spadek obejmuje głównie długi. Syn odrzuca spadek, więc jego udział przechodzi na jego dwoje dzieci. Jeśli one także odrzucą spadek (w ich imieniu działają rodzice), w braku zstępnych spadkodawcy dziedziczą jego żona i rodzice (art. 932 § 1 KC), a gdy rodzice nie żyją, ich udziały przechodzą na rodzeństwo zmarłego. Żona, jeśli też nie chce długów, musi złożyć własne oświadczenie.

Odrzucenie spadku nie uwalnia więc rodziny od długów, dopóki nie odrzucą go wszyscy kolejni spadkobiercy. Na końcu tej drogi jest gmina albo Skarb Państwa (art. 935 KC), które nie mogą odrzucić spadku i przyjmują go z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1023 KC). O odrzuceniu spadku sąd spadku zawiadamia wszystkie znane mu osoby, które w jego wyniku są powołane do dziedziczenia (art. 643 KPC). Więcej o odpowiedzialności za zobowiązania zmarłego w tekście czy dziedziczy się długi zmarłego.

Odrzucenie spadku ma też skutek, o którym łatwo zapomnieć: osoba, która spadek odrzuciła, co do zasady nie może już żądać zachowku (zachowek: komu się należy).

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego dziecka

Rodzic, który składa w imieniu dziecka oświadczenie o odrzuceniu spadku, oświadcza dodatkowo o (art. 641 § 3¹ KPC):

1. przysługiwaniu mu władzy rodzicielskiej i jej zakresie,
2. zgodzie drugiego z rodziców na odrzucenie spadku, chyba że składają oświadczenie wspólnie,
3. uprzednim odrzuceniu spadku przez któregokolwiek z rodziców,
4. odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców tego dziecka.

Tych oświadczeń nie trzeba składać, jeśli wcześniej sąd wydał zezwolenie na odrzucenie spadku jako czynność przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Oświadczenia składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe oświadczenie (art. 641 § 3² KPC). Jedno oświadczenie może dotyczyć kilkorga dzieci (art. 641 § 3⁵ KPC).

Kiedy rodzice muszą uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego, a kiedy mogą odrzucić spadek bez niego, rozstrzyga Kodeks rodzinny i opiekuński, którego w tym serwisie nie omawiamy. Jeżeli zezwolenie jest potrzebne, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas postępowania sądowego w tym przedmiocie (art. 1015 § 1² KC). Wniosek o zezwolenie trzeba więc złożyć przed upływem terminu.

Odrzucenie spadku po terminie

Po upływie sześciu miesięcy nie można już po prostu odrzucić spadku. Jedyną drogą jest uchylenie się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w terminie, jeśli nastąpiło to pod wpływem błędu lub groźby (art. 1019 § 2 KC). Tak samo można uchylić się od skutków oświadczenia już złożonego (art. 1019 § 1 KC). Warunki:

• uchylenie się następuje przed sądem, a spadkobierca jednocześnie oświadcza, czy i jak spadek przyjmuje, czy go odrzuca,
• trzeba zmieścić się w terminie z art. 88 § 2 KC: rok od wykrycia błędu albo od ustania stanu obawy przy groźbie; wystarczy złożyć w tym czasie wniosek do sądu,
• uchylenie się wymaga zatwierdzenia przez sąd (art. 1019 § 3 KC), który przeprowadza rozprawę (art. 690 § 1 KPC).

Błąd musi być istotny, czyli taki, że bez niego spadkobierca, oceniając sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (art. 84 § 2 KC). Czy za taki błąd można uznać nieświadomość długów zmarłego, przepisy nie przesądzają wprost; sąd ocenia to w konkretnej sprawie, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności. Ponieważ wynik bywa niepewny, w takiej sprawie warto rozważyć pomoc profesjonalnego pełnomocnika.

Inne skutki, które warto znać

• Jeśli spadkobierca zarządzał spadkiem, a potem go odrzucił, rozlicza się z kolejnymi spadkobiercami według przepisów o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia (art. 1021 KC).
• Wierzyciele samego spadkobiercy mogą żądać uznania odrzucenia za bezskuteczne wobec nich, jeśli odrzucił spadek z ich pokrzywdzeniem. Mają na to sześć miesięcy od dowiedzenia się o odrzuceniu, nie więcej niż trzy lata od odrzucenia (art. 1024 KC).